Prof. Ryszard Kaczmarek należy do grona historyków, którzy trwale zmienili sposób opisywania dziejów Górnego Śląska i polsko-niemieckiego pogranicza. Jego praca naukowa konsekwentnie skupia się na losach ludzi uwikłanych w wielką historię XX wieku – przede wszystkim w wojny i powstania oraz związane z nimi wybory tożsamościowe. To właśnie ten wymiar – łączenie historii regionu z doświadczeniem jednostki – stanowi jeden z najważniejszych rysów jego dorobku. Dorobek prof. Ryszarda Kaczmarka to przykład historii uprawianej nie tylko z naukową precyzją, ale także z wyraźną świadomością jej znaczenia dla tożsamości regionu i pamięci zbiorowej.

Prof. zw. dr hab. Ryszard Kaczmarek jako nauczyciel akademicki i badacz całe swoje życie zawodowe związał w Uniwersytetem Śląskim; był także prodziekanem Wydziału Nauk Społecznych oraz dyrektorem Instytutu Historii; kierował Zakładem Historii Śląska, a obecnie stoi na czele zespołu badającego dzieje Śląska w okresie nowożytnym i najnowszym. Jest także zastępcą dyrektora ds. Instytutu Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, gdzie jego działalność badawcza zyskała jeszcze szerszy interdyscyplinarny wymiar.

Najważniejszym osiągnięciem naukowym Ryszarda Kaczmarka są badania nad losami Górnoślązaków oraz mieszkańców pogranicza polsko-niemieckiego w czasie I i II wojny światowej. Jako jeden z pierwszych historyków w sposób systematyczny przebadał i opisał życie Polaków z zaboru pruskiego – z Wielkopolski, Pomorza, Górnego Śląska i Mazur – służących w armii niemieckiej. Efektem badań były przełomowe publikacje: „Polacy w armii Kajzera” oraz „Polacy w Wehrmachcie”, które ukazały się również w językach obcych i na trwałe wpisały się w europejską debatę nad doświadczeniem wojny i tożsamości na pograniczach. Dopełnieniem tego nurtu badań stała się wydana w 2025 roku książka „Czy jestem Niemcem? Przesiedleńcy z Polski do RFN i NRD w latach 1950–1991” opisująca dalsze losy ludności pogranicza.

Kulminacją wieloletnich badań nad tematyką powstań śląskich i plebiscytu była autorska monografia „Powstania śląskie 1919–1920–1921. Nieznana wojna polsko-niemiecka”, oparta na szerokiej kwerendzie źródeł polskich, niemieckich, francuskich i angielskich. Książka ta, nagrodzona Nagrodą Historyczną „Polityki”, stała się jedną z najważniejszych współczesnych syntez tego tematu. Naturalnym rozwinięciem tej pracy było zainicjowanie i współredagowanie trzytomowego „Słownika powstań śląskich”, który jest fundamentalnym kompendium wiedzy o powstaniach.

Jego działalność naukowa ma wyraźny wymiar międzynarodowy. Jako stypendysta m.in. Fundacji Friedricha Eberta i Konferenz der Wissenschaftlichen Akademien prowadził badania w wielu europejskich ośrodkach naukowych, był profesorem wizytującym m.in. na uniwersytetach w Passau, Bonn i Stuttgarcie oraz koordynował międzynarodowe projekty badawcze. Znaczenie jego pracy potwierdzają liczne nagrody i wyróżnienia, w tym Nagroda Ministra Edukacji, Nagroda im. Zygmunta Glogera czy Nagroda „Górnośląski Tacyt”.